Dinimizde Allah’ın varlığını aklî yollarla temellendirmek için kullanılan önemli delillerden biri imkân delilidir. Bu delil, varlıkların zorunlu olmayıp mümkün (yani var da olabilecek yok da olabilecek) varlıklar olmasından hareketle zorunlu bir varlığın, yani Allah’ın varlığını ortaya koyar.
1. Mümkün Varlık Nedir?
İmkân delilinin temelinde “mümkün varlık” kavramı yer alır. Mümkün varlık; varlığı zorunlu olmayan, var da olabilecek yok da olabilecek varlıktır. Başka bir ifadeyle, var olmak için kendisinin dışında bir sebebe ihtiyaç duyan varlıklardır.
Evreni ve içindeki bütün varlıkları düşündüğümüzde onların bu özellikte olduğunu görürüz. Dağlar, yıldızlar, insanlar, hayvanlar ve bitkiler… Bunların hiçbiri zorunlu olarak var değildir. Yani bu varlıklar hiç var olmayabilirdi veya farklı şekilde var olabilirdi. Dolayısıyla bunlar mümkün varlıklardır.
2. Sebepler Zinciri ve Zorunlu Varlık
Mümkün varlıklar kendi kendilerine var olamazlar. Çünkü varlıkları zorunlu değildir. O halde onları var eden bir sebep bulunmalıdır. Ancak bu sebep de eğer mümkün varlıksa onun da bir sebebe ihtiyacı olacaktır. Böylece bir sebepler zinciri ortaya çıkar.
Bu zincirin sonsuza kadar gitmesi aklen mümkün değildir. Çünkü sonsuz bir sebep zinciri olsaydı hiçbir şeyin var olmaması gerekirdi. Bu nedenle sebepler zinciri en sonunda kendi varlığı zorunlu olan bir varlıkta son bulmalıdır. İşte bu varlık Vacibu’l-Vücud yani varlığı zorunlu olan Allah’tır.
Fahreddin Razi bu konuda şöyle der: “Mümkün varlıkların hepsi var olmak için bir sebebe muhtaçtır. Sebepler zinciri sonsuza kadar gidemez. O halde varlığı kendinden olan zorunlu bir varlık vardır.”
3. İmkân Delilinin Önemi
İmkân delili, evrendeki varlıkların bağımlı ve geçici olduğunu gösterir. Hiçbir varlık kendi kendine var olamaz ve varlığını sürdüremez. Bu durum, varlığı zorunlu olan bir yaratıcının varlığını zorunlu kılar.
İmam Gazali de evrendeki varlıkların muhtaç ve bağımlı yapısına dikkat çekerek şöyle der: “Âlemdeki her şey değişmekte ve başkasına muhtaç bulunmaktadır. Muhtaç olan ise ilah olamaz. O halde bütün varlıkların muhtaç olduğu bir varlık vardır.”
Sonuç olarak imkân delili bize şu gerçeği gösterir: Evren ve içindeki tüm varlıklar mümkün varlıklardır. Bu varlıkların var olabilmesi için onları var eden, varlığı kendinden olan ve hiçbir şeye muhtaç olmayan zorunlu bir varlık bulunmalıdır. İşte bu varlık Allah’tır.
Bu delil, insanın aklını kullanarak evrendeki düzen ve varlıkların yapısı üzerinden Allah’ın varlığını kavrayabileceğini gösteren güçlü aklî delillerden biridir.
