İnsan aklı, çevresine dikkatle baktığında varlıkların sıradan ve başıboş olmadığını kolayca fark eder. Kâinattaki her şey belirli bir ölçü, düzen ve estetik içinde yaratılmıştır. İşte bu mükemmel düzen ve estetik yapıdan hareketle Allah’ın varlığını ispatlayan delillerden birine “sanat delili” denir. Sanat delili, evrendeki varlıkların sahip olduğu incelikli düzen, hikmetli yapı ve estetik güzelliklerin bir sanatkârı zorunlu olarak gerektirdiğini ifade eder.
Basit bir örnek düşünelim: Bir insan bir tablo gördüğünde onun rastgele oluştuğunu söylemez. Renklerin uyumu, çizgilerin düzeni ve kompozisyonun bütünlüğü bize o tablonun arkasında bir ressam olduğunu gösterir. Aynı şekilde bir bina gördüğümüzde onun kendi kendine oluştuğunu düşünmeyiz; mutlaka bir mimar ve ustalar tarafından yapıldığını kabul ederiz. Çünkü sanatlı bir eser, sanatkârını zorunlu olarak gösterir.
Kâinata baktığımızda ise bir tablodan veya bir binadan çok daha büyük ve çok daha kusursuz bir sanat eseriyle karşılaşırız. Bir çiçeğin yapraklarında görülen simetri, bir kelebeğin kanatlarındaki renk düzeni, insan gözünün hassas yapısı, gezegenlerin yörüngelerindeki matematiksel denge… Bunların her biri yüksek bir sanatın eseridir. Böyle bir sanatın ise sanatkârsız olması düşünülemez.
Gerçekten de insan bedeni bile başlı başına bir sanat harikasıdır. İnsan gözünde yaklaşık yüz milyon ışık algılayıcı hücre bulunur ve bu hücreler sayesinde farklı renkleri ve tonları ayırt edebiliriz. Kulaktaki hassas kemikler en küçük titreşimleri bile algılayarak sese dönüştürür. Kalp ise hayat boyunca milyonlarca kez atarak vücudun her noktasına kan pompalar. Bu sistemlerin her biri olağanüstü bir mühendislik örneğidir. Bu kadar kusursuz bir düzenin tesadüflerle ortaya çıktığını söylemek akla uygun değildir.
“Eserdeki hikmet ve sanat, onu yapan sanatkârın varlığına delildir.”
Bu düşünce aslında insanın günlük hayatında da kullandığı basit bir akıl yürütmedir. Mesela bir çölde yürürken yerde kusursuz bir saat bulduğunuzu düşünün. Bu saatin kumların tesadüfen birleşmesiyle oluştuğunu söylemek mümkün değildir. Çünkü saat; dişlileri, yayları ve hassas mekanizmasıyla belirli bir amacı gerçekleştirmek için yapılmıştır. O halde mutlaka bir ustası vardır. Aynı mantıkla düşündüğümüzde, bir saatten milyonlarca kat daha karmaşık olan evrenin ustasız olması mümkün değildir.
Gerçekten de doğaya dikkatle bakıldığında bu uyum açıkça görülür. Arılar çiçeklerden nektar toplar, bu sırada çiçeklerin tozlaşmasına yardımcı olur. Böylece bitkiler çoğalır ve ekosistem devam eder. Denizlerdeki planktonlar, atmosferdeki oksijenin önemli bir kısmını üretir. Ormanlar ise hem oksijen sağlar hem de iklim dengesini korur. Bu sistemlerin her biri birbirini destekleyen büyük bir düzenin parçalarıdır.
Eski alimlerin dediği gibi: Yaratılıştaki sanat Allah’ın varlığını gösteren delillerden biridir. Kâinattaki her varlık, ilahi hikmetin bir tecellisidir. Varlıkların düzeni ve birbirleriyle olan uyumu, onları yaratanın ilim ve hikmet sahibi olduğunu gösterir. Kâinattaki her nakış, ilahi sanatın bir işaretidir.
Gerçekten de küçük bir kar tanesine bakıldığında bile bu sözün doğruluğu görülür. Her kar tanesi altıgen ve simetrik bir yapıya sahiptir. Üstelik milyarlarca kar tanesi içinde birbirinin aynısı neredeyse yoktur. Bu kadar hassas ve estetik bir yapının tesadüflerle oluştuğunu söylemek oldukça güçtür.
Aynı şekilde bitkilerin yapraklarındaki damar düzeni, bir ağacın köklerinden en uç yapraklarına kadar su ve besin taşımak için kurulmuş mükemmel bir sistemdir. İnsanlar şehirlerde suyu dağıtmak için karmaşık boru sistemleri kurarken, doğada bu sistem milyonlarca yıldır kusursuz şekilde çalışmaktadır.
Bütün bu örnekler bize şu gerçeği gösterir: Sanat, sanatkârsız olmaz. Bir eser ne kadar mükemmelse, onun sanatkârı da o kadar büyük ve kudretli olmalıdır. Evren ise insanın gördüğü en büyük sanat eseridir. Bu nedenle evrenin de sonsuz ilim, kudret ve hikmet sahibi bir sanatkârı vardır. O sanatkâr da Allah’tır.
Sonuç olarak sanat delili, insanın aklına ve gözlemine hitap eden güçlü bir delildir. İnsan kâinata dikkatle baktığında her varlıkta ilahi sanatın izlerini görür. Bir çiçeğin zarafetinde, bir kuşun uçuşunda, yıldızların gökyüzündeki düzeninde aynı hakikat okunur: Bu muhteşem sanat, sonsuz kudret sahibi bir sanatkârın eseridir.
İşte sanat delili, kâinattaki bu büyük sanatın bizi Allah’ın varlığına götüren açık bir işaret olduğunu ortaya koyar.
