Dua, kul ile Rabbi arasında kurulan en samimi bağdır. İnsan, aczini ve fakrını fark ettiği an ellerini semaya açar ve sonsuz kudret sahibi olan Allah’a yönelir. Ancak çoğu zaman müminin zihnini meşgul eden bir soru vardır: “Neden bazı dualarımız kabul olmuyor?” Bu soru, yalnızca bir merak değil; aynı zamanda kulluk bilincini derinleştiren önemli bir tefekkür kapısıdır. Ehl-i sünnet âlimleri bu meseleyi ele almış, hem aklı hem kalbi tatmin eden açıklamalar getirmişlerdir.
Her şeyden önce dua, bir “emir”dir; sonucu garanti edilen bir “talep sistemi” değildir. İmam Gazâlî bu noktaya dikkat çekerek şunu ifade eder: “Dua, ibadetin özüdür; kabulü ise Allah’ın hikmetine bağlıdır.” Buradan anlaşılıyor ki dua etmek başlı başına bir kulluk vazifesidir. İnsan dua ettiği anda aslında zaten kazanmıştır; çünkü Rabbine yönelmiştir. Ancak kulun istediği şeyin aynen verilmesi, her zaman onun lehine olmayabilir.
Bir diğer önemli husus, insanın kendi isteğinin mutlak doğru olduğu zannıdır.
Bediüzzaman Said Nursî bu konuda şöyle der: “Sen istersin, Allah verir; fakat her istediğini değil, senin için hayırlı olanı verir.” Bu yaklaşım, duanın kabul edilmemesi gibi görünen durumların aslında bir rahmet tecellisi olabileceğini gösterir. İnsan dar bir zaman ve mekân perspektifine sahiptir; oysa Allah, geçmişi ve geleceği kuşatan bir ilimle hükmeder. Dolayısıyla bir duanın gecikmesi veya farklı şekilde karşılık bulması, çoğu zaman kulun bilmediği hayırlara kapı aralar.
Ehl-i sünnet âlimleri, duanın kabulüne engel olan bazı sebepleri de açıkça belirtmişlerdir. İmam Rabbânî, Mektubat’ında kalbin safiyetine vurgu yaparak, günahların duanın önünde bir perde olabileceğini ifade eder. Günahlar, kalbi karartan ve ilahi feyzi engelleyen unsurlardır. Özellikle haram lokma, kul hakkı ve sürekli işlenen günahlar, duanın tesirini zayıflatır. Bu yüzden âlimler, duanın kabulünü isteyen kimsenin önce hayatını gözden geçirmesi gerektiğini öğütlemişlerdir.
Bununla bağlantılı olarak İmam Nevevî, duanın adabına dikkat çeker. Ona göre dua eden kimse; helal lokma ile beslenmeli, kalbini toplamalı, ihlasla yönelmeli ve aceleci olmamalıdır. Nitekim Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) hadisinde de “Kul, ‘dua ettim de kabul olmadı’ deyip acele etmedikçe duası kabul olunur” buyurulmuştur. Bu ifade, sabrın ve sürekliliğin duadaki önemini açıkça ortaya koyar. Acelecilik, kulun Rabbine karşı güvenini zedeleyen bir tavırdır.
Bir başka önemli nokta ise duanın kabul şeklidir. İnsan çoğu zaman duanın sadece istediğinin aynen gerçekleşmesi olduğunu düşünür. Oysa Taftazânî, duanın üç şekilde karşılık bulabileceğini belirtir: İstenen şey aynen verilir, daha hayırlısı verilir veya ahirete sevap olarak saklanır. Bu anlayış, hiçbir duanın boşa gitmediğini ortaya koyar. Kul fark etmese bile yaptığı her dua ilahi katta karşılıksız kalmaz.
Ayrıca imtihan gerçeği de göz ardı edilmemelidir. Dünya hayatı bir sınav yeridir ve bu sınavın gereği olarak bazı isteklerimiz hemen gerçekleşmez. Ebu Mansur el-Maturidi, insanın her istediğinin anında verilmesinin imtihan sırrına aykırı olacağını ifade eder. Eğer her dua anında kabul edilseydi, iman bir tercih değil zorunluluk haline gelirdi. Bu da kulluğun samimiyetini ortadan kaldırırdı.
Duanın kendisi bazen sonuçtan daha değerlidir. Kul dua ederken Rabbine yönelir, aczini hisseder ve kalbi yumuşar. Bu hal, manevi bir yükseliştir. Bakıllânî, duanın kulun Allah’a olan bağlılığını artıran bir ibadet olduğunu vurgular. Yani dua sadece bir “istek iletme” değil, aynı zamanda bir “yakınlaşma vesilesi”dir.
Sonuç olarak, dualarımızın kabul olmaması çoğu zaman bir reddediliş değil, farklı bir şekilde kabul ediliştir. Hikmetini bilmediğimiz gecikmeler, görünmeyen hayırlar ve ahirete bırakılan mükâfatlar, ilahi rahmetin farklı tezahürleridir. Ehl-i sünnet âlimlerinin ortak vurgusu şudur: Kul dua etmeye devam etmeli, kalbini temiz tutmalı, sabırlı olmalı ve Allah’ın hikmetine güvenmelidir. Çünkü gerçek kabul, kulun Rabbine yönelmesidir; netice ise her zaman O’nun en doğru takdiridir.
Yukardaki âlimlerin yaptığı açıklamalara paralel olarak Basra halkına hitaben İbrahim bin Edhem’in yaptığı konuşma da ibret verici bir derstir.
İbrahim b. Edhem’e “Allah ‘dua edin kabul edeyim’ buyuruyor ama dualarımız kabul olmuyor” denilince şöyle cevap verir:
“Kalpleriniz on şey sebebiyle ölmüştür; bu yüzden dualarınız kabul olmuyor.”
1. Allah’ı tanıyorsunuz ama O’nun haklarını yerine getirmiyorsunuz.
2. Kur’ân okuyorsunuz ama onunla amel etmiyorsunuz.
3. “Peygamberi seviyoruz” diyorsunuz ama sünnetine uymuyorsunuz.
4. Şeytanı düşman biliyorsunuz ama ona itaat ediyorsunuz.
5. Cenneti istiyorsunuz ama onun için çalışmıyorsunuz.
6. Cehennemden korktuğunuzu söylüyorsunuz ama günahlardan vazgeçmiyorsunuz.
7. Ölümün hak olduğunu biliyorsunuz ama ona hazırlık yapmıyorsunuz.
8. Başkalarının kusurlarıyla meşgul olup kendi kusurlarınızı görmüyorsunuz.
9. Allah’ın verdiği nimetleri yiyorsunuz ama şükretmiyorsunuz.
10. Ölülerinizi defnediyorsunuz ama bundan ibret almıyorsunuz.
