Dil, kalbin aynası ve ruhun dış dünyaya açılan kapısıdır. İslam düşüncesine göre söz, sadece ses dalgalarından ibaret değil; insanın şahsiyetini inşa eden, toplumsal huzuru dokuyan ve ahirette hesabı verilecek olan mukaddes bir emanettir. Kuran-ı Kerim, insanı “en güzel surette” yaratırken, ona bahşedilen beyan (ifade etme) yeteneğinin de ancak nezaket, doğruluk ve hikmetle taçlandığında gerçek değerine ulaşacağını vurgular. Karanlıkları aydınlatan vahy-i ilahi, müminin dilini bir kılıç gibi yaralayıcı değil, bir merhem gibi şifa verici olmaya davet eder.
İletişimin temel taşını oluşturan Kurani üslup, muhatabın kimliğinden bağımsız olarak her daim adaleti ve letafeti esas alır. Gönül kırmadan hakikati söylemek, öfke seli karşısında hilm (yumuşaklık) ile durabilmek ve boş sözlerin gürültüsünden kaçıp hikmetin sessizliğine sığınmak, bir müminin kelam yolculuğundaki pusulasıdır. Zira ağızdan çıkan her kelime, ya bir hayra kapı aralar ya da telafisi güç bir yıkıma sebep olur. Kuran’a göre konuşmak; hakikati eğip bükmeden, muhatabın onurunu incitmeden ve her şeyden önemlisi, Yaratıcı’nın her an işittiği bilinciyle kelimeleri seçmektir. Aynı zamanda hayatın her alanında da bu güzel davranışları, bu konuşma ahlakını önemle sürdürmek gerekmektedir.
Kuran-ı Kerim’de Konuşma Adabına Dair Ayetler
Kuran-ı Kerim’de konuşma tarzına dair çok çeşitli “kaviller” (söz söyleme biçimleri) ve emirler yer alır. İşte o ayetlerden örnekler:
—Kavlen Leyyine (Yumuşak Söz): “Ona yumuşak söz söyleyin. Belki o, nasihat dinler veya korkar.” (Tâhâ, 44)
—Kavlen Marufe (Güzel/Uygun Söz): “Öyleyse onlara güzel/uygun söz söyleyin.” (Nisâ, 8)
—Kavlen Kerime (Değerli/Nazik Söz): “Onlara öf bile deme; onları azarlama; onlara kerim (tatlı ve nazik) söz söyle.” (İsrâ, 23)
—Kavlen Sedide (Doğru ve Dürüst Söz): “Ey iman edenler! Allah’tan sakının ve doğru söz söyleyin.” (Ahzâb, 70)
—Kavlen Beliga (Etkili ve Açık Söz): “Onlara öğüt ver ve onlara, kendileri hakkında tesirli (belig) söz söyle.” (Nisâ, 63)
—Kavlen Meysura (Gönül Alıcı/Kolaylaştırıcı Söz): “Eğer onlara (imkanın olmadığı için) bakamıyorsan, hiç değilse onlara gönül alıcı (yumuşak) bir söz söyle.” (İsrâ, 28)
—İnsanlara Güzel Söz Söylemek: “…İnsanlara güzel söz söyleyin…” (Bakara, 83)
—Boş Sözden Yüz Çevirmek: Onlar ki, boş ve yararsız sözlerden yüz çevirirler. (Mü’minûn, 3)
—Ses Tonunu Ayarlamak: “Yürüyüşünde tabii ol, sesini alçalt. Unutma ki, seslerin en çirkini eşeklerin sesidir.” (Lokmân, 19)
—Yalan Sözden Kaçınmak: “…Yalan sözden kaçının.” (Hac, 30)
—Alay Etmemek ve Kötü Lakap Takmamak: “Ey iman edenler! Bir topluluk diğer bir toplulukla alay etmesin… Birbirinizi kötü lakaplarla çağırmayın…” (Hucurât, 11)
—Gıybet ve Tecessüsten Kaçınmak: “…Birbirinizin gıybetini yapmayın (arkasından çekiştirmeyin)…” (Hucurât, 12)
—Sert ve Kaba Olmamak: “Allah’ın rahmeti sayesinde sen onlara karşı yumuşak davrandın. Eğer kaba ve katı yürekli olsaydın, şüphesiz etrafından dağılıp giderlerdi…” (Âl-i İmrân, 159)
—Cahillerden Yüz Çevirmek: “Rahman’ın kulları yeryüzünde vakarla yürürler. Cahiller onlara laf attığı zaman ‘Selam!’ derler (geçerler).” (Furkân, 63)
