Teselsül, sebepler zincirinin sonsuza kadar gitmesi yani hiçbir başlangıç noktasının bulunmaması anlamına gelir. Başka bir ifadeyle bir şeyin varlığı sürekli başka bir sebebe bağlanır ve bu sebep zinciri hiçbir zaman son bulmaz. Bu aklen ve mantıken imkânsızdır. Çünkü sonsuza kadar giden bir sebep zinciri kabul edilirse, aslında hiçbir şeyin var olmaması gerekir.
Teselsül Nedir? Teselsül, her varlığın başka bir varlığa bağlı olması ve bu bağlılığın sonsuza kadar devam etmesi demektir. Örneğin A varlığı B’ye, B varlığı C’ye, C varlığı D’ye bağlı olsun ve bu zincir sonsuza kadar gitsin. Böyle bir durumda zincirin hiçbir başlangıcı olmaz.
Fakat böyle bir durumda şu soru ortaya çıkar:
Zincirin ilk halkası yoksa diğer halkalar nasıl var olabilir?
Çünkü sebep zinciri hiçbir zaman başlamamış olur. Başlamayan bir süreç ise sonuç doğuramaz.
Günlük Hayattan Örnekler
1) Bir grup askerin ateş etmek için emir beklediğini düşünelim. Birinci asker, ikinci askerden; ikinci asker üçüncü askerden; üçüncü asker dördüncü askerden emir beklesin. Bu şekilde emir bekleme zinciri sonsuza kadar devam etsin. Bu durumda hiçbir asker ateş edemez. Çünkü zincirin hiçbir yerinde gerçek bir emir veren kişi yoktur. Fakat gerçekte askerler ateş ediyorsa, bu zincirin başında emir veren bir komutan bulunması gerekir. Aynı şekilde evrende varlıklar ortaya çıkmışsa, bu zincirin başında varlığı kendinden olan bir ilk sebep bulunmalıdır.
2) Bir lambanın yanması için elektriğin gelmesi gerekir. Elektrik kablodan gelir, kablo ise elektrik santraline bağlıdır. Eğer her enerji kaynağı başka bir enerji kaynağına bağlı olsa ve bu zincir sonsuza kadar gitseydi, aslında hiçbir yerde gerçek bir enerji kaynağı bulunmazdı. Gerçek bir enerji kaynağı olmadığı için de lamba hiçbir zaman yanmazdı. Ama lambalar yanıyorsa, zincirin bir yerinde gerçek bir kaynak vardır.
Aynı şekilde varlıkların var olabilmesi için zincirin sonunda varlığı başkasına bağlı olmayan bir varlık bulunmalıdır.
Sual: Sebepler zinciri sonsuza kadar gidemez mi?
Elcevap: Hayır, gidemez. Çünkü sonsuza kadar devam eden bir sebep zinciri, hiçbir zaman fiilen gerçekleşemez. Eğer başlangıç noktası yoksa süreç hiç başlamamış olur. Başlamayan bir süreç ise sonuç doğuramaz.
Sual: Sonsuzluk matematikte mümkün değil mi?
Elcevap: Matematikte sonsuzluk bir kavram olarak kullanılabilir. Fakat gerçek dünyada fiilen gerçekleşmiş sonsuz bir sebep zinciri bulunamaz. Çünkü fiilen var olan şeyler belirli bir başlangıca sahip olmak zorundadır.
Seyfeddin el-Âmidî şöyle demiştir: Sebep zincirinin sonsuza kadar gitmesi aklen imkânsızdır. Çünkü bu durumda hiçbir şeyin var olmaması gerekirdi. Varlıkların bulunması ise zincirin başında zorunlu bir varlığın bulunduğunu gösterir.
Nasîrüddin Tûsî de şöyle ifade eder: Eğer sebepler sonsuza kadar devam etseydi, sonuç ortaya çıkmazdı. Sonucun varlığı ise zincirin bir yerde son bulduğunu gösterir.
Osmanlı âlimlerinden Hocazâde Muslihuddin Efendi ise şu ifadeyi kullanır: Teselsül batıldır. Çünkü sebep zinciri sonsuza kadar uzasaydı, mevcut olan şeylerin hiçbirinin var olması mümkün olmazdı.
Taftazani şöyle demiştir: Teselsül batıldır. Çünkü sebepler zinciri sonsuza kadar gitseydi, hiçbir şeyin meydana gelmesi mümkün olmazdı.
Şehabeddin Sühreverdî ise şöyle der: Varlıkların ortaya çıkması, onların sonunda varlığı kendinden olan bir ilkeye dayandığını gösterir.
Sonuç olarak teselsül yani sebepler zincirinin sonsuza kadar gitmesi aklen mümkün değildir. Çünkü böyle bir durumda varlıkların ortaya çıkması imkânsız olurdu. Halbuki evrende varlıklar gerçekten mevcuttur. Bu da sebep zincirinin bir yerde son bulduğunu göstermektedir.
Bu zincirin sonunda bulunan varlık ise varlığı kendinden olan, başlangıcı bulunmayan ve bütün varlıkların sebebi olan Allah’tır.
Bu nedenle teselsülün imkânsızlığı, Allah’ın varlığını gösteren önemli aklî delillerden biri olarak kabul edilmiştir.
